Error

An Error Was Encountered

The action you have requested is not allowed.

Yazı Detayı
01 Mayıs 2018 - Salı 16:33
 
Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde Van'da Basın
Cem Öksözoğlu
cemoksuzoglu@hotmail.com
 
 

Bu haftaki yazımızda 19.yüzyılın ortalarından itibaren 20.yüzyılın başlarına kadar ki dönemde Van'daki basın üzerinde durmaya çalışacağız

 

Osmanlı Devleti'nde basın faaliyetleri İstanbul merkezli olmak üzere büyük şehirlerde yoğunlaşmaktaydı.1839 Tanzimat Fermanı ile Demokratikleşme yolunda adımların atıldığı ülkede vilayetlerde matbaalar açılmaya başlamıştır. Bu sayede taşra'da basın faaliyetleri yayılmaya başlamıştır. Ülkedeki bu gelişmelerden Van'da doğal olarak üzerine düşen payı almıştır.

 

 Van'da bilinen ilk yerel gazete Haziran 1855'te Ermenilerce ''Ermeni İhtilalcıların babası"'olarak nitelendirilen Mıgırdiç Hrimyan isimli bir Din adamı tarafından çıkarılan ''VAN KARTALI''dır dır. Gazetenin çıkarıldığı merkez ise Erek Dağı eteklerinde bulunan Varank Manastırı(Yedi Kilise)dir. Bu gazete Ermenilerin taşra'da çıkarmış olduğu ilk gazete olarak bilinmektedir.1863'e kadar Van'da yayınlanan bu gazete, Mıgırdiç Hrimyan'ın Muş'a tayin edilmesi ile beraber ''MUŞ KARTALI '' adıyla Muş'ta yayınlanmaya devam edecektir. Bu gazetenin önemli özelliklerinden birisi de bölgede yaşayan Ermenilerin Osmanlı Devleti'ne karşı kışkırtılmasında önemli rol alması gösterilebilir. Van Kartalı, Ermeni ayrılıkçı hareketlerinin tohumunun atıldığı gazetedir. Bölgedeki Ermeniler bu gazetenin yayınları sayesinde Milliyetçilik kavramını öğrenmeye başlamışlardır. Bu açıdan bakıldığında gazetenin Ermeni Cemaati üzerindeki önemini kavramak zor olmasa gerek diye düşünüyorum. Gazetenin çıkarılmasını sağlayan kişi olan Mıgırdiç Hrimyan, Osmanlı devleti içinde bağımsız bir Ermenistan fikrini ortaya atan kişi olması hasebiyle de dikkate değer bir şahsiyettir. Bu lider kişiliği 1869'da İstanbul Ermeni Patrikliğine getirilmesi ile kanıtlanmıştır.

 

Azınlıkların bu faaliyetleri doğal olarak Müslümanların da dikkatini çekmiş onlarında basın ile ilgilenmesine yol açmıştır. Yaşanan bu süreçte Van ili; kültürünü koruyan bir vilayet olması, serhat şehri olması, ayrılıkçı Ermenilerin yoğun faaliyet içinde olduğu bir merkez olması ve Askeri- Stratejik merkez olması hasebiyle vilayet matbaasının kurulması gereken bir yer olarak karşımıza çıkmıştır. Bu sayede 1889 tarihinde Van vilayet matbaası açılmış, 1892 tarihinde de haftalık ve 4 sayfa halinde ''VAN''vilayet gazetesi çıkarılmaya başlanmıştır. Muhteva olarak tamamen mahalli gazete niteliğindedir.

 

Van gazetesi yayınlandığı dönemde diğer Osmanlı basınından da alıntılar yaparak halkı bilgilendirme ve eğitme amacı da gütmüştür. Türkçe yayınlanan bu gazete, Hükümet Konağı Civarında bulunan vilayet matbaasında basılmaktaydı.

 

Günümüze sadece 1 sayısı ulaşabilmiştir. O da 13 Kasım 1899 Pazartesi günü yayınlanan 191.sayıdır. Bu durum 1915'te Van Şehrinin Ermeniler tarafından yakılıp yıkılmasının bir sonucudur dersek yanlış olmaz diye düşünüyorum.

 

1908 yılında ilan edilen 2.Meşrutiyet ile birlikte Osmanlı Devleti'nde görece olarak Demokratik ilerlemeler olmuş, basında sansür kaldırılmıştır. Bu Konjonktürde ülkenin her tarafında yeni basın kuruluşları açılmaya başlamıştır. Bu gelişmelerden Van'da doğal olarak nasibini almıştır.

 

2.Meşrutiyet döneminde Van'da ilk olarak Tavit Papasyan ve Vartan Efendi tarafından Türkçe, Kürtçe ve Ermenice yazı dili olmak üzere ''İttihad''adlı bir gazete çıkarılmaya çalışılmış, gerekli izinler alınamadığı için süreç başarısızlıkla sonuçlanmıştır.

 

 

Yine bu dönemde Van Eşrafından Faide Surzade Fehmi Efendi tarafından ''Mebde-i Feyz''adlı bir gazetenin çıkarılması için gerekli başvurular yapılmış,27 Ağustos 1909'da Hükümet kanalıyla ruhsat izni verilmesine rağmen, gazetenin yayın hayatına başlayıp başlamadığı kesin olarak tespit edilememiştir. Bu gelişme göstermektedir ki.''1915 Van faciası'' kentin geçmiş ile günümüz arasındaki önemli bir bağını koparmıştır. Sonuç olarak bu yüzden Mebde-i Feyz gazetesi ile ilgili olarak bilgilerimizin de sınırlı kaldığını söyleyebiliriz.

 

 Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde Van kentinde Müslümanların kurmuş olduğu en önemli gazete hiç şüphesiz ki ''ÇALDIRAN''gazetesidir. Çünkü Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde Ermeniler, ayrılıkçı faaliyetlerinde başarıya ulaşabilmek için basın-yayın'a oldukça önem veriyorlardı. İstanbul'da Azadamart, Erzurum'da Haraç, Van'da Ashadank ve Vandaseb gazeteleri ile olayları istedikleri gibi neşretmekteydiler. Bu konjonktürde sorumluluk sahibi devlet adamları Ermenilerin bu faaliyetlerine karşı gazetelerin çıkarılması gerektiği üzerinde durmuşlardır. İşte Van'da bu görevi üstlenen gazetedir''ÇALDIRAN''.

 

 İsim gayet anlamlıdır. Çünkü Van ve civarı 1514'te Yavuz Sultan Selim tarafından Çaldıran Meydan Muharebesi ile Osmanlı topraklarına katılmıştır. Sanırım bu isimle Ermenilere ve onların Ağa Babalarına ince bir mesaj verilmeye çalışılmıştır.

 

Çaldıran gazetesi bölgenin coğrafi ve lojistik dezavantajlarını hafifletmeye çalışarak yurtta ve dünyada olup bitenleri en kısa sürede kent halkına düzenli olarak ulaştırmaya çalışmıştır.

 

Dönemin Van Valisi Tahsin Bey'in Çaldıran gazetesinin çıkarılmasında önemli bir rol oynadığı yadsınamaz.16 Mayıs 1914'te Osmanlı merkezi Hükümeti'nin bu gazeteye hazine yardımı yapma kararı almasında da Tahsin Bey'in rol olduğu tarihi gerçektir. Çünkü gazete masrafları çıkarabilecek durumda değildi. Daha sonra örtülü ödenek ile de gazetenin desteklendiği tarihi bir gerçektir. Çaldıran gazetesi bulunduğu konum itibariyle tarihi bir misyon üstlenmiştir dolayısıyla Devlet desteği alması gayet doğaldır diye düşünüyorum.

 

Tahsin Bey'in Erzurum Valisi olmasından sonra Van Valisi olan Cevdet Bey'de Çaldıran gazetesi ile özel olarak ilgilenmiştir. Fakat Mayıs 1915'te Ermeni destekli Rus birliklerinin Van'a girmesi ile gazetenin matbaası da Van şehri ile birlikte yakılmıştır. Bu sebepledir ki Van'da 19.yüzyılın ikinci yarısında başlayan basın faaliyetleri sona ermiştir.

 

Van'da basın faaliyetleri Cumhuriyet Dönemi'nde 21 Temmuz 1937'de  bugünkü Vansesi Gazetesi olan ''YENİ YURD VAN'' gazetesi ile tekrar başlayacaktır. Yazarı  olduğum Van'ınilk gazetesi  Vansesi gazetesi bugün 80 yaşına  ulaşmanın gururunu yaşamaktadır.

 

Sonuç olarak Tanzimat Fermanı sonrası siyasi gelişmeleri taşra'da basın faaliyetlerinin gelişmesini sağlamıştır. Bu anlamda Van şehrinde ilk basın faaliyetleri Van kartalı adlı gazete ile Ermeniler tarafından başlatılmıştır. Ermenilerce çıkarılan gazetelerde ayrılıkçılık tohumları atılmış, Ermeni halkı isyan için kışkırtılmıştır. Bu durumun yansıması olarak Müslümanlarda basın faaliyetlerine önem vermiş toplumu Milli konularda bilinçlendirmiş, yurttaki ve dünyadaki gelişmelerden haberdar etmişlerdir. Bu misyon çerçevesinde Çaldıran gazetesinin yaptığı çalışmalar takdire şayandır. Özellikle Ermeni Komitecilerin her türlü tehdidine rağmen bu gazete inandığı değerlerden ödün vermeden faaliyetlerine devam etmiştir.

 

Mayıs 1915'te Van şehrinin Ermeni Taşnaklar tarafından yakılması her mecrada olduğu gibi gazeteleri de olumsuz etkilemiştir. Osmanlı dönemi Van basın tarihinin hafızası resmen silinmiştir. Günümüzde bu konu ile ilgili fazla bilgiye sahip olamamamızın en önemli nedeni budur diye düşünüyorum.

 

Yaklaşık 22 yıl Van'da basın faaliyetleri sekteye uğramıştır. Cumhuriyet Dönemi'nde Van basın Tarihi 1937 yılında Yeni Yurd Van gazetesi ile tekrar başlamıştır.

 

Umarım Van Basın Tarihi üzerine yapmış olduğumuz bu kısa bilgilendirme yazısı ile döneme az da olsa ışık tutmaya çalışmışızdır.

 

İyi okumalar. Kalınız Sağlıcakla!

 
Etiketler: Osmanlı, Devleti'nin, son, dönemlerinde, Van'da, Basın,
Yorumlar
Diğer Yazılar
ŞARK MESELESİ ÜZERİNE KISA BİR DEĞERLENDİRME
EDİRNE MÜDAFİİ MEHMET ŞÜKRÜ PAŞA
Bir Kentin Yok Oluşunun Başlangıcı (20 Nisan 1915)
Kuruluştan Tanzimat dönemine kadar Osmanlı eğitim sistemine kısa bir bakış
Salgın hastalıklar üzerine kısa bir tarihi bakış
Said-i Nursi'nin Ermeni Meselesi ile ilgili düşünceleri
Kırşehir Vanspor'u bağrına bastı
Oluşacak gönül köprüsü yıkıldı
Play Off'un Anatomisi
Bir Şampiyonun Anatomisi
Urartularda dini yapıya kısa bir bakış
Han Mahmud İsyanı (1845-1847)
Amerikalı Gazeteci Ermeni olaylarını anlattı
ERMENİLER İTİRAF EDİYOR
Van'a gidiyorsunuz şehirde durum ağır
Doğu ve G.Doğu'nun idari taksimatına dair kısa bir bilgi
Tarihi süreç içinde Van nüfusu hakkında bilgiler
Van ve çevresindeki Hristiyanlık dönemi yapıları
Van ve civarı deprem tarihi üzerine…
Luigi Damato olayının uluslar arası boyut kazanması
Urartu bahçeleri
Van Valisi Hamid Paşa'yı kim öldürdü?
Bir musibet bin nasihatten iyidir
Büyükşehir'de kritik Esenler Erokspor maçı öncesi
Ferit Melen 30 yıl önce aramızdan ayrıldı: Vanlıların kalbinde yaşıyor
Seyahatnamelere Göre Türklerin Van ve Çevresine Yerleşmeleri
1950-1960 tarihleri arasında Van'da demokrat parti
1946-1950 tarihleri arasında Van'da Demokrat Parti
Geçmişte Vangölü isminin kaynağı ve gemicilik
Van Ulu Camii Tarihi Üzerine
Van Gölü civarında Türkler ve Türkçe
Van'da bağcılık tarihi üzerine
Ernis Köy Enstitüsü
Vanlı Müslümanların 1915 Trajedisi
Van'ın İşgali 103 Yaşında
Van Halkevi (1932-1951)
Osmanlı Devleti’nin son yıllarında Van’da eğitim
Soykırım yalanı ve gerçekler (6)
Soykırım yalanı ve gerçekler (5)
Soykırım yalanı ve gerçekler (4)
Soykırım yalanı ve gerçekler (3)
Soykırım yalanı ve gerçekler (2)
Soykırım yalanı ve gerçekler (1)
Ermeni Terör Örgütü Asala
2 Nisan Van'ın Kurtuluşu
19.Yüzyılda Ermeni Milliyetçiği ve Ermeni Terör Örgütleri
Van Belediye Başkanı Bedros Kapamacıyan ve Doktor Maltizyanı kim öldürdü?
Van'da Bir Ermeni Komitacı Aram Manukyan
Haber Yazılımı